Bu iki ayrı kitabı nə vaxt aldığım yadımda deyil, amma çoxdandır oxumaq istədiklərim sırasında idilər. Əvvəla onu deyim ki, Hasan Ali Yücel Klasikler Dizisindən olan kitabın tərcüməsi daha yaxşıdır. Üstəlik, bu kitab 4 hissədən (Euthyphron, Apologia, Kriton və Phaidon) ibarət olduğu üçün Sokratın təkcə müdafiəsini əhatə etmir, onun mühakimə olunmasından əvvəlki və sonrakı hadisələr haqqında da maraqlı dialoqlar vasitəsilə bizə dolğun məlumat verir.
Hadisələr eramızdan əvvəl 399-cu ildə baş verir. Yaşlı filosof Sokratın hər yerdə özlərini müdrik, kamil və ağıllı adlandıran sənətkarları, yazıçıları, kahinləri və s. bu kimi tanınmış şəxsləri sorğuya çəkərək onları gülünc hala düşürməsi sözü keçən şəxslərin və hakim qüvvələrin qəzəbinə səbəb olurdu. Bu sorğulamalar ictimai yerlərdə olduğu üçün Sokratın başına çoxu gənc olan insanlar yığışmağa başlamışdı. Bu səbəbdən də nəhayət, bir gün Sokrat, üç nəfər tərəfindən məhkəməyə verilir. Bunlar Şair Meletos, Lykon və Antiosdur. O, şəhərin inandığı tanrılara inanmaması, yeni tanrılar yaratması və gəncləri yoldan çıxartması kimi səbəblərdən dolayı günahlandırlırdı.
Sokrat, onun Afinalıların inandıqları tanrılardan başqa tanrılara inanmadığını, iddia olunan "yeni tanrı"nın uşaqlıqdan bəri ona doğru və yalnışı təlqin edən iç səsi olduğunu bildirir. O, öz müdafiəsində müdriklik və cahillik haqqında çox danışır və bir çox insanın müdrik olmadığı halda özünü müdrik hesab etməsini gülünc və cahillik adlandırır. Sokrat qeyd edir ki, cəzası nə olursa olsun öz əqidəsindən dönməyəcəkdir, çünki ona görə sorğulanmayan həyat böyük bir yalnışdan ibarətdir. O, danışmaq üçün pul almadığını, pul almadığı üçün də susmayacağını xüsusilə vurğulayır. Sokrat özünə qarşı edilən bu hərəkətin səbəbini həsəd və qısqanclıqda görür və onun bu səbəblərdən dolayı mühakimə olunan sonuncu insan olmadığını və olmayacağını da vurğulayır.
“Bu dünyadakı kıskançlık ve çekememezlik daha önce birçok iyi adamın sonunu getirdiği gibi benim de sonumu getirecek ve benden sonra da can almaya devam edecek, ben sonuncu olmayacağım.”
Sokrata görə bağışlanmaz günahlar işlətmiş insanlar öldükdən sonra əbədi olaraq əzab çəkməyə, ağır günahlar işətdikdən sonra qalan ömürlərini peşmançılıqla keçirən insanlar bir müddət əzab çəkdikdən sonra, yaxşı insanlar isə heç bir əzab çəkmədən birbaşa Hadesə göndərilirdi. Bu kateqoriyaların heç birinə daxil olmayan filosoflar isə Hadesdə daha yüksək bir yerə layiq görülürdü. Bu səbəbdən də Sokrat, özünə verilən ölüm cəzasını bir cəza saymır, hətta özündən əvvəlki filosofları, tarixçiləri və sənətkarları görəcəyi üçün ölümü sevinclə qarşılayır.
Lakin Sokrat həm də Afinalılara onu edam etdikləri üçün peşman olacaqları və qınancaqları barədə xəbərdarlıq edir. Təsadüfi deyildir ki, Laertius, "Böyük Filosofların Həyatı" kitabında Sokratın ölümündən sonra Afinalıların peşman olduğunu, ona qarşı iddia qaldıran Likon və Antiosu sürgünə göndərib Meletosu isə ölümə məhkum etdiklərini və Sokratın misdən heykəlini ucaltdıqlarını qeyd edir.
Kitabdan bəhs etdikdən sonra Jacques Louis Davidin "Sokratın Ölümü" adlı bu məşhur rəsm əsəri haqqında danışmasam olmaz. 1787-ci ildə bitirilən bu əsər hazırda Nyu Yorkdakı Metropolitan İncəsənət Muzeyində sərgilənir. Aşağıda qeyd etdiyim məlumatların bir çoxu @sanatntarihi instagram səhifəsinə istinadən yazılmışdır.
Bu əsərdə Sokratın zəhəri içməzdən əvvəlki anı təsvir olunub. Sokrat üçün ölüm azadlıq deməkdir. Buna görə də rəssam onun ayaqlarının zəncirlərini açılmış vəziyyətdə təsvir etmişdir.
Sokrata zəhəri uzadan şəxs kitabda da qeyd olunduğu kimi onun şagirdi deyil, sadəcə ona zəhəri içirmək üçün təyin olunmuş bir işçidir və zəhəri verərkən üzünü geri çevirməsi və əli ilə üzünü örtməsi Sokratın şagirdləri kimi onu da məyus etdiyini göstərir. Bununla da rəssam əslində xalq tərəfindən (bu işçi xalqı təmsil edir) ədalətsiz dəyərləndirildiyini göstərmək istəyir.
Koridorun sonundakı şəxslər Sokratın ailə üzvləridir. Sokrat onlarla zəhəri içməzdən əvvəl vidalaşır və ailə üzvlərinə onun son anında yanında olmasını istəmədiyi üçün getmələrini buyurur. Zəhəri içdikdən sonra şağirdlərinin hönkürə-hönkürə ağladıqlarını görən Sokrat onlara ailə üzvlərini bu səbəbdən göndərdiyini bildirərək zarafat edir və sakitləşmələrini xahiş edir.
Sokratın düz yanında oturan və əlini dizinə qoyan şəxs isə onu firar etməyə razı salmağa çalışan Kritodur. Sokrat Kritonun israrlarına baxmayaraq qaçmağın onun indiyədək müdafiə etdiyi bütün ideyalarına zidd və yalnış hərəkət olacağını bildirərək bu təklifi geri çevirir. Sokrat Kritonu çox sevdiyi və ona çox güvəndiyi üçün böyük bir coşqu ilə bu fikirlərin yalnış olduğunu sübut etməyə çalışır və onu bu cür yalnış hərəkətlərdən qaçınmağa çağırır.
Ən solda oturan yaşlı kişi isə Platondur. Əslində Platon Sokratın şagirdi olduğu üçün ondan cavandır və Sokratın ölümü zamanı onun yanında olmamışdır. Rəssam, Platonun fikirlərini sevmədiyi üçün onu yaşlandırmış, Sokratı isə cavanlaşdırmışdır.
Ümid edirəm ki, tezliklə Nyu Yorka gedib əsərin orjinalını görə bilərəm.
Kitabdan bəzi sevdiyim hissələri aşağıda paylaşıram:
“Size uyanık olmanızı ve hitabet gücüme yenik düşmemenizi söylüyorlar... Bunu söylemeleri büyük utanmazlık, ancak hitabet gücünden kastettikleri doğruların gücüyse o başka.”
“Benim için en güç olanı bu insanlarla mücadele etmektir, çünkü bana cevap veremeyecek kişileri buraya getirip sorguya çekemeyeceğim için gölgelerle savaşmam gerekiyor.”
“Muhtemelen ikimiz de hiçbir şey bilmediğimiz halde, ben ondan iyi durumdayım, zira o hiçbir şey bilmemesine rağmen çok şey bildiğini düşünüyor, oysa ben öyle düşünmüyorum ve bu nedenle ondan daha üstün durumdayım.”
“And olsun ki Atinalılar, size doğruyu söylemem gerekir, edindiğim vazifenin sonucunda, en şöhretli insanların gerçekte en ahmak insanlar olduğunu ve değersiz görünen bazılarının ise aslında daha bilgili ve iyi olduklarını öğrendim.”
“Dolayısıyla kahin adına kendime şunu sordum: Onların bilgisine ve ve cahilliğine sahip olmadan, olduğum gibi kalmalı mıydım, yoksa iki açıdan da onlar gibi mi olmalıydım? Kendime ve kahine olduğum gibi kalmam geretkiğini söyledim.”
“Gerçek bilgeler tıpkı Sokrates gibi bilgilerinin aslında hiçbir değerinin olmadığını bilenlerdir.”
“İşe yarar bir insan ne kadar yaşayacağını, ne zaman öleceğini düşünmemelidir. Yalnızca iyi eylemlerde mi kötü eylemlerde mi bulunduğunu, hayatını iyi biri mi yoksa kötü biri olarak mı yaşadığını düşünmelidir.”
“Zira ölüm korkusu, bilgin taklidinden ve bilinmeyeni biliyormuş gibi görünmekten gelir; gerçek bilginlikten değil.”
“Birinin bilmediği bir şeyi bildiğini sanması cehaletin en utanç verici türü değil midir?”
“Fakat iyi bilirim ki, Tanrıya olsun insana olsun, yapılan adaletsizlik ve itaatsizlik kötülükten, onursuzluktan başka şey değildir. Ben de iyi olması mümkün olandan kaçınmak yerine mutlak kötüden kaçınırım.”
“Meletos ve Anytos bana zarar vermez, veremez, çünkü doğada kötü biri kendinden iyi olana zarar veremez.”
“İnsanlar için en iyi olanın, erdemi ve insanları sorgularken bahsettiğim diğer önemli meseleleri her gün konuşmak olduğunu, sorgusuz sualsiz yaşanan bir hayatın yaşamaya değer olmadığını söylediğimde de bana inanmayacaksınız.”
“Esas zor olan ölümden kaçmak değildir dostlarım, adaletsizlikten kaçmaktır, zira adaletsizlik ölemden hızlı koşar. Yaşlı ve ağır olan ben, ağır hareket eden ölüme yenildim, hızlı ve kötü olan suçlayıcılarım ise daha hızlı olan kötülüğe yenildiler. Şimdi ben, sizler tarafından ölüme mahkum edilerek buradan ayrılırken, onlar doğruluk tarafından fesatlık ve haksızlığa mahkum edilerek ayrılıyorlar. Ben kendi cezama, onlar da kendi cezalarına katlanacaklar. Belki de öyle olması gerekiyordu, bu yüzden iyi ki öyle olmuş diyorum.”
“En kolay, en asil yol, diğerlerini hiçbir şey yapamaz hale getirmek yerine, kendinizi geliştirmektir.”
“Konuşmak için para almadım, para almadığım için de susmadım.”
“Beyler, oğullarım yetişkin olduğunda, paraya ya da başka bir şeye erdemden daha fazla önem verdiklerini görürseniz, benim size rahatsız ettiğim gibi sizzler de onları rahatsız edip cezalandırın. Bir hiç oldukları halde kendilerini bir şey sanır, yapmaları gerekenleri yapmaz ve hiçbir değerleri olmadığı halde bir değerleri olduğunu düşünürlerse, benim size yaptığəm gibi onları eleştirin. Böyle yaparsanız, hem ben hem de oğullarım, sizden hak ettiğimiz karşılığı almış oluruz.”
“Artık ayrılma vakti geldi çattı, ben ölmeye, sizler de yaşamlarınızı sürdürmeye gidiyorsunuz. Hangisinin daha iyi olacağını sadece tanrı bilebilir.”
“Mübarek Kriton, çoğunluğun ne düşüneceğinden bize ne? Düşüncelerine önem verilmeye değer bilge kişiler, nasıl davranılması gerekiyorsa öyle davranıldığını düşüneceklerdir nasıl olsa.”
“Bir insan ya hiç çocuk sahibi olmamalı ya da olursa çocukları için zahmete katlanarak onları eğitip yetiştirmelidir.”
“Hiçbir şekilde yalnış davranmamak gerektiğine göre, yalnış bir davranışa muhatap olan biri de çoğunluğun düşündüğünün tersine, yalnışa yalnışla karşılık vermemeli.”
“Savaşlar, isyanlar ve çatışmalar bedenle onun istekleri yüzünden çıkmıyor mu? Bütün savaşlar maddi kazanımlar sağlama isteği yüzünden çıkar, maddi kazanımlara da bedenimize köle gibi hizmet edebilmek için ihtiyaç duyarız.”
“Her şeyin kendi karşıtından doğduğunu yeterince kanıtlamış olduk... Hayatla ölüm birbirlerinin karşıtı olduklarına göre, karşılıklı olarak birbirlerinden doğmazlarmı?
...
- O halde, hayatta olandan ne doğar?
- Ölüm.
- Ya ölü olandan ne doğar?
- Hayatın doğduğunu itiraf etmek zorundayım.
- Demek ki canlılar ve hayat ölülerden doğar Kebes.
...
- Ölüme de onun karşıtını doğuran bir doğuş bulmamız gerekmez mi?
- Gerekir tabii.
- Peki, hangisini seçelim?
- Yeniden doğuşu!”
“Varlıklara gözlerimle bakıp, onları bütün diğer duygularımla kavramaya çalışırsam ruhumu tamamen köreltmekten korktum. Bu yüzden düşüncelere sığınmaya ve varlıkların gerçekliğini düşünceler vasıtasıyla incememem gerektiğine karar verdim.”
“Şunu iyi bilmelisin sevgili Kriton! Yalnış konuşmak sadece dile karşı işlenen bir suç değildir, aynı zamanda ruhlara da zarar verir.”
“Elbette Kriton, sözünü ettiğin adamların böyle davranması çok doğal! Ancak benim de onlar gibi davranmamam doğal.”
