Sapient tree: Ela gözlü pars Celile

Yollarda kalan gözlerimin nurunu yordum

Kimdir o, nasıldır diye rüzgarlara sordum

Hülyamı tutan bir büyü var onda diyordum

Gördüm: Dişi bir parsın ela gözleri vardı.

Kitabda da deyildiyi kimi Cəlilə, Nazım Hikmət Ranın anası, şair, yazıçı, siyasətçi və diplomat olan Yəhya Kamalın sevgilisi, Osmanlının isə ilk qadın naturaçı rəssamı idi. Ziyalı paşa ailəsindən gəlirdi. Fransız dayələr tərəfindən yetişdirilmiş, saray rəssamı Fausto Zonarodan rəssamlıq üzrə dərs almış, Paris və Romada təhsil almışdır. Gözəlliyi dillərə dastan olmuşdu. Lakin onu cazibədar edən təkcə gözəlliyi deyildi. Həm də çox ziyalı, ağıllı və güclü bir qadın idi Cəlilə.

Çox təəssüf ki, bu qadını həqiqətən sevə bilən biri olmadı. Evliliyin iki nəfər arasında olmasına baxmayaraq, başqa bir çox insanlarla (hər iki ailə və evlilikdən doğan uşaqlar) da bağlı olduğuna inandığı üçün uzun müddət Hikmətlə evli qalmış, lakin bu nikahın artıq mənasızlaşdığı və Cəlilə üçün dözülməz olduğu bir zamanda qarşısına Yəhya Kamalın çıxması ona ayrılıq haqqında qəti bir qərar verməkdə kömək etmişdi. Həyatının ən gözəl günlərini keçirdiyini sandığı Yəhya Kamal haqqında “Kamal mən sevmədi, özünün mənə aşiq olmuş halını sevdi” deyə düşünmüşdü sonradan. Daşıya bilmədi onu böyük şair. “Bu qədər dilə düşmüş bir qadınla necə ailə quraram?” “insanlar haqqımda nə deyər?” kimi suallar onu Cəlilə ilə vidalaşmağa vadar etmişdi... Bu münasibət Cəlilənin ən böyük peşmanlığı olmuşdu.

Qeyd etməliyəm ki, kitabı oxuyan hər bir kəsin Yəhya Kamala acıqlı olması elə məhz yazarın ustalığından irəli gəlir. Amma bu o demək deyil ki, Yəhya Kamal yaxşı şair deyildi. O, sadəcə olaraq cəsarətsiz və fürsətçi biri idi. Bir insanın sənətini sevib özünü sevməmək də mümkündür əlbəttə.

Aşağıda onun çox sevdiyim şerini (Hümeyra xanımın səsindən dinləmək istəsəniz buyurun: Sessiz Gemi) paylaşıram:

“Dünyada sevilmiş ve seven nafile bekler

Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler.

Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden

Birçok seneler geçti, dönen yok seferinden”

Bildiyimiz kimi o dövrün Osmanlı aristokratları çox görmüş, götürmüş, ağıllı, nə dediyini bilən, təhlillər aparan, sənətdən, musiqidən, tarixdən və siyasətdən başı çıxan insanlar idilər. Məhz bu səbəbdən, Cəlilə ilə qayınatası Mehmet Nazım Paşanın (sonradan keçmiş qayınatası) arasındakı münasibət və ünsiyyət Paşanın ölümünə qədər çox yaxşı davam edir. Cəlilənin onun oğlundan boşanmış olması, Yəhya Kamalla adının hallanması və bundan sonra qısamüddətli bir digər evlilik etməsi belə onun Paşa ilə münasibətini poza bilmir. Mehmet Nazım ilə etdiyi söhbətlərdən aldığı həzzi çox təəssüf ki, Hikmət ilə olan söhbətlərində ala bilmirdi Cəlilə. Çox təəssüf ki, günümüzdə gəlin-qayınata arasında belə yaxın, səviyyəli və intellektual bir münasibət nə eşitmişəm, nə də görmüşəm (var olduğuna inanmaq istəyirəm düzü).

Nazım Hikmətə gəldikdə isə, onun dahi şair olduğunu yəqin ki, heç birimiz dana bilmərik. O, dahi olmaqla bərabər, Yəhya Kamalın tam əksinə həm də çox cəsarətli bir şair idi. Kitabda bir çox insana cavab olaraq yazılmış şerlər olsa da, ən çox atası ölüm ayağında olarkən pul dərdində olan müdiri Sürəyya Paşaya verdiyi cavab xoşuma gəldi:

"(...) Ve dünyaya yummadan evvel

ışıklı çocuk gözlerini

siz onun yanındaydınız.

Son beş papelin hesabını vermeden ölmesin, diye

kalbinin atışını saydınız."

Bundan əlavə kitabdan yeni və maraqlı məlumatlar da öyrəndim. Məsələn, Nazım Hikmətin ilk şer kitabı olan “Güneşi içenlerin Türküsü” Azərbaycanda çap olunubmuş. Hətta deyilənə görə Hazım Hikmət üçün Azərbaycan, öldüyündə Türkiyədən ümidini kəsdikdən sonra dəfn olunmasını istədiyi ölkə olmuşdur. Aşağıda Nazım Hikmətin Bakıdakı çıxışından bir parça paylaşıram:

Nazım Hikmətin Bakıdakı çıxışından video

Kitabda ən çox mənə təsir edən hissələri isə aşağıda qeyd edirəm:

“Bazı insanlara hasta olmak yakışmıyor. Babama da hiç yakışmadı. Bir yerde fillerin nasıl öldüklerini daire bir yazı okumuştum. Ölüm saatinin geldiğini anlayınca sürüsünden uzaklaşır, tek başına ölürmüş fil. Eminim düşkünlüğünü kimsecikler görmesin diye yapıyordur böyle. Ne yazık ki insanların becerebileciği bir davranış değil bu. Bana soracak olursan, özellikle büyük yaşamış insanlar, tıpkı filler gibi ölmeli”.

“Demek böyle oluyormuş, bizi tanıyan her insanın dünyadan çekilmesiyle, biraz daha azalıyormuşuz”

Son illərdə mənə çox yaxın olan iki insanı itirdiyimdə keçirdiyim hisslər idi bunlar. Xəstəliyi və xəstəliyin gətirdiyi zəifliyi onlara yaraşdırmadım, yaraşdıra bilmədim. Onlar da özlərinə yaraşdırmırdılar. Bunu bilmək daha çox üzürdü məni...

Əminəm ki, kitabda sizə də təsir edəcək hissələr tapacaqsınız...