Karamazovlar ailəsi

Dmitrinin atasını döydüyü səhnə

Dahi Dostoyevskinin hələ “İdiot” əsərini oxuduğum vaxtlar idi. Oxuduğum universitetdə Amerikadan gəlmiş bir professorun bizə “Karamazov qardaşları” əsərinin bir hissəsi olan, İvanın dilindən Alyoşaya deyilən “Böyük İnkvizitor” poemasını ev tapşırığı kimi verməsi məni çox məyus etmişdi. Çünki kitabı hələ oxumamışdım və o qısa müddət ərzində, dərs yükümüzü və iş saatlarımı nəzərə alaraq əsərin tamamını bir həftəyə çatdırmaq qeyri-mümkün idi. Mən isə, hər-hansı bir kitabın bir hissəsini əvvəlcədən oxumağı heç sevmirəm. Lakin buna məcbur idim və beləliklə, həmin poemanı oxudum. Əvvəlcə ingiliscə, sonra isə türkcə oxudum. O qədər maraqlı və düşündürücü idi ki, həmin həftə digər dərslərimə çox az vaxt ayırıb, həmin hissəni dəfələrlə oxumuş, internetdə insanların bu barədə nələr yazdıqlarını öyrənmişdim. Çox heyif ki, həmin gün dərsdə bu barədə müzakirə olmadı və suallarım özümə qaldı.

Mən Dostoyevskinin əsərlərinin qəhrəmanlarının hər birində yaşadığına inanan, hər bir qəhrəmandan bir xüsusiyyət götürüb Dostoyevskiyə yaraşdıran biriyəm. Bu dahi şəxsiyyətin əzablı həyatı, ölüm cəzasına məhkum edilməsi, son anda bu cəzadan canını qurtarması, sürgün olunması, epilepsiya xəstəliyi, Sonya adında qızını və Aleksey adında oğlunu hələ kiçik yaşlarda ikən itirməsi və s. bütün bunlar onun yaradıcılığında xüsusi rol oynamış və “İdiot”, “Əcinnələr”, “Ölü evdən qeydlər”, “Cinayət və cəza” və başqa əsərləri yazmasına böyük təsiri olmuşdur.

Dostoyevskinin atası Mixail sərt, xəsis, içkiyə aludə olan bir adam idi. Həyat yoldaşı Mariyaya həmişə əziyyət vermiş, övladlarını sevgisiz böyütmüşdür. Belə bir ata obrazı Dostoyevskinin bir çox əsərlərində özünü biruzə vermişdir. Hər nə qədər atasının ölməyini istəsə də, atası öldükdən sonra bu qorxunc istəyi üçün vicdan əzabı çəkmişdir. Bəzi mənbələrdə onun epilepsiya xəstəliyinin də həmin vaxtlarda başlamasının təsadüfi olmadığı qeyd olunur.

Həbsdə olduğu müddət ərzində Dostoyevski “İncil” kitabını dəfələrlə oxumuş və din, tanrı və iman kimi məsələlər üzərində çox düşünmüşdür. Dostoyevskinin ömrünün hansı çağlarında nə qədər imanlı olduğunu deyə bilmərəm, lakin İsaya kor-koranə inanan biri olmadığını əminliklə qeyd edə bilərəm. Onun müxtəlif əsərlərində müxtəlif qəhrəmanların dilindən İncili, İsanı, imanın təməlini, insanla Allah arasındakı münasibəti sorğulayan fəlsəfi düşüncələri diqqətəlayiqdir.

“Karamazov qardaşları” əsəri Dostoyevskinin ən son kitabı olmaqla yanaşı, onun həyatı və xristianlıqla ən çox bağlılığı olan əsəri də sayıla bilər. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, Dostoyevskinin anlayışsız və xəsis olan atası Mihail Fedor Pavloviç Karamazov obrazında, 3 yaşında itirdiyi Aleksey Alyoşa Karamazov obrazında, özü isə mənim fikrimcə ən çox İvan obrazında olmaqla, həm də Dmitri, Alyoşa, Smerdyakov və Stratez Zosima kimi obrazlarda da özünü göstərirdi. Bu qeyd etdiklərimi anlamaq kitabı hələ oxumayan oxucular üçün çətin ola bilər, amma əminəm ki, kitabı oxuduqdan sonra məni anlayacaqsınız.

Mənim üçün əsərin ən maraqlı fəsli lap əvvəldə qeyd etdiyim “Böyük İnkvizitor” poeması oldu. Dostoyevski burada bir şah əsər yaratmış və özünün o vaxt müşahidə etdiyi hadisələri (hal-hazırda da davam edən) ustalıqla qələmə almışdır. İspaniyada inkvizisiya məhkəmələrinin ən sərt olduğu bir dövrdə İsanın yenidən zühur etməsi artıq insanlar üzərində mütləq hakimiyyəti ələ alan Böyük İnkvizitorun qəzəbinə səbəb olur və bu səbəbdən də İsanı səhəri gün yandırmaq üzrə həbs etdirir. Bu hissədə danışan tərəf yalnızca Böyük İnkvizitor olur və İsanı insanlara seçim hürriyyəti verdiyi üçün, möcüzəyə deyil, sevgiyə dayanan imanı seçdiyi üçün, mütləq hakimiyyət və idarə deyil, sevgi ilə olan ürəkdən bağlılığı təbliğ etdiyi üçün məzəmmət edərək günahlandırır. Ona insanların əslində hürriyyət deyil, idarə olunmaq istədikləri, qarşılığında isə onlara mənəvi rahatlıq və iqtisadi təminat istədiklərini bildirir və bunu tələb edənin insanoğlunun təbiəti olduğunu qeyd edir. İsanın bütün bunlara qulaq asdıqdan sonra Böyük İnkvizitoru öpməsi zənnimcə hər nə olursa-olsun onu sevdiyinin göstəricisidir. Eynilə Yəhudanın İsanı satdığı an onu öpməsi kimi...

    Dostoyevskinin əsər haqqında olan qeydləri

Əsərdən ən çox bəyəndiyim hissələri türk dilində aşağıda sizlərlə bölüşəcəyəm. Hövsələniz və həvəsiniz olsa oxuya bilərsiniz.

Müəllifin dilindən olanlar:

Çoğu zaman insanlar, hatta caniler bile, haklarında verdiğimiz hükümlerden çok daha temiz ruhlu olurlar. Biz de öyle değil miyiz?

Mucize realist insanda hiçbir endişe uyandırmaz. Realist insanda iman uyandıran mucize değildir. Realist adam zındıklık yolunu tutmuşsa, bir mucize görse bile kendinde buna inanmamasını sağlayacaq kuvvet ve kabiliyeti bulur. Mucize inkar kabul etmez halde bile olsa boyun eğmez, hislerine sırt çevirir. Kabule yanaştığı takdirde bunu mucize saymaz, şimdiye kadar bilmediği tabii olay şeklinde görür. Realist insanın imanı mucizeden doğmaz. İman mucizeleri doğurur... Zındıklık, Tanrısızlık, yerden göğe yükselmek için değil, göğü yere indirmek kastıyla inşa edilmiş bir Babil Kullesidir.

Stratez Zosima və kömək istəyən qadın arasında olanlar:

- Yalnız içindeki pişmanlık eksilmesin – o zaman Tanrı her şeyi affeder – içten pişmanlık duyan için Tanrı’nın affetemeyeceği hiçbir günah yoktur, olamaz. İnsanoğlu da, Tanrı’nın kullarına karşı sonsuz sevgisini tüketecek derecede büyük günah işleyemez. Tanrı sevgisine üstün gelecek bir günah olabilir mi? Yalnız pişmanlıktan uzaklaşma, korkuyu kalbinden çıkar. Tanrı seni günahınla beraber, günahkar olarak, ummadığından çok sever. Tövbe eden günahkarın, kendi nazarında on günahsızdan daha makbul olduğu kitaplarımızda çoktan yazılıdır. Git ve hiç korkma. İnsanlara gücenme, hareketlerine kızma. Ölenin sana yaptıklarını kalbinden affet, içten barış onunla. Pişmanlık duyuyorsan içinde sevgi var demektir. Sevince de Tanrı seni kabul eder. Sevgi nelerin bedelidir, neleri kurtarmaz! Senin gibi günahkar olan ben haline acıyor, duygulanıyorsam, Tanrı sana daha çok merhamet eder. Sevgi bütün dünyayı satın alacak değerde bir cevherdir, onunla yalnız kendinin değil, başkalarının günahlarını da affettire bilirsin. Git ve hiç korkma.

- Bazen gözlerimi kapayıp, herkes inanıyor ama, bu iman nasıl doğdu, diye düşünüyorum. Bazıları, inancın güya korkunç birtakım tabiat gösterilerinin verdiği ürküntüden doğduğunu, aslında inanacak bir şey olmadığını iddia ediyor. Kendi kendime düşünüyorum: Ömrüm boyunca inanarak yaşadım, ya ölünce bir şey bulamazsam? Bir yazarın dediği gibi, “Sadece mezarımda dulavrat otları biterse...” Korkunç değil mi! İmanımı, nasıl yeniden kazanabilirim? Ben ancak çocukken hiçbir şey düşünmeden, körü körüne inanırdım. Şimdi nasıl, neyle ispat bulabilirim?

- Şüphesiz çok büyük bir acı. Fakat ispatı imkansız; tecrübe ile kanaat getire bilirsiniz.

- Nasıl? Ne şekilde?

- Sevgiyle... Yakınlarınızı daima artan bir gayretle sevmeyi deneyin. İçinizdeki sevgi çoğaldıkça Tanrı’nın varlığına da, ruhun ölmezliğine de kanaat getirmeğe başlarsınız. İnsanları sevmekte tam bir fedakarlığa varabilirseniz ve kesinlikle inanırsanız, ruhunuz artık hiçbir şüpheyle kararmaz. Bu denenmiştir, tereddütsüz böyledir.

Rakitinin Alyoşaya İvanın yazdıqları haqqında dedikləri:

-Ruhun ölmezliği olmazsa erdem ortadan kalkar, bu takdirde her şey mubah sayılır mı?... Namussuzların bayılacağı bir teori!

Fedor Pavloviçin rahiblərə dedikləri:

Niçin oruç tutarsınız? Neden bu iş için göklerden mükafat umuyorsunuz? Mükafat olduktan sonra orucu ben de tutarım.

Dmitrinin Alyoşaya dedikləri:

Fakat aşık olmak sevmek değildir. İnsan nefret ederken de aşık olur... Şeytanın bile içinden çıkamayacağı bir karışıklık var. Aklın aşağılık saydığında kalp çoğu zaman güzellik buluyor... Feci olan tarafı, güzelliğin yalnız korkunç değil, aynı zamanda esrarlı oluşu. Bu, şeytanın Tanrı’yla boy ölçüşmesi... Dövüş alanı olarak insan kalbini seçmiş. Kısacası, ker kes kendi derdine yansın bakalım.

Alyoşa və İvan arasında:

- İnsanların çevrelerine bakarak bunlar arasında yaşamaya layık olan ve olmayanları seçmeye hakkı olabilir mi?

- Bu mesele insan kalbinde çoğu zaman layık oluşu düşünülerek değil, başka, daha tabii sebeplere uyularak halledilir. Bunun hak olup olmamasına gelince; arzulamak herkesin hakkıdır.

İvanın Alyoşaya dedikləri:

- Bence insanların birbirlerini tanımaları için en iyi zaman ayrılmalarına yakın zamandır.

- Çoğu zaman kendi kendime, “Dünyada, şu içimdeki azgın, belki de hayasızca yaşama hırsını yenecek bir umutsuzluk var mı acaba?” diye sorduğum oldu... Canım yaşamak istiyor, ben de, mantığım ne derse desin yaşıyorum. Varsın dünyanın gidişatına inancım olmasın, ama baharda yeşeren pırıl pırıl ağaç yaprakları, mavi gök, bazen inanır mısın, niçin sevdiğimi bilmediğim bir adam, ruhuma öyle yakın geliyor ki!

- Bak canım, on sekizinci yüzyılda ihtiyar bir günahkar, “Tanrı olmasaydı onu icat etmeliydik.” diye bir hikmet savurmuş. İşin garip, şaşmaya değer yanı; Tanrı’nın gerçekten varolması değil, böyle bir fikrin, Tanrı ihtiyacına dair fikrin, insan gibi vahşi, zararlı yaratığın kafasında yer ede bilmesi... Bu sadece kutsal, duygulandırıcı, yüksek ve insana şeref veren bir düşüncedir. Bana gelince; insanın mı Tanrı’yı, Tanrı’nın mı insanı yarattığı üzerine düşünmemeğe karar vereli çok oldu.

- Düşünüyorum da, şeytan mevcut değilse demek ki, onu insan icat etmişdir; hem de kendi benzeri olarak icat etmişdir.

- Tıpkı Tanrı gibi, değil mi?

- Demek ki, suçlu olan insanların kendileri... Onlara cennet verildiği halde hürriyet istemişler, bedbaht olacaklarını bildikleri halde gökten ateş çalmışlar.

Böyük İnkvizitorun İsaya dedikləri:

- Çünkü insanoğlunun, baştan beri, hürriyetten çok yadırgadığı başka bir şey olmamıştır!... ekmek pahasına satın alınan itaatın değersiz olduğunu düşündün... Dedim ya sana, zavallı bir yaratık olan insanoğlunun baş derdi; kendilerine doğuştan bağışlanan hürriyetten sıyrılıp bunu bir an önce başkalarına devredebilmektir... Ne için yaşadığını kesin olarak bilmeden insan yaşamayı kabul etmez, hatta dünya nimetlerine boğulsa bile kendini yok etme yoluna gider... İnsan için vicdan hürriyeti kadar çekici ama o kadar da azap verici bir şey yoktur... Hiçbir baskının etkisinde kalmamış insan sevgisini arzuluyordun... Halbuki sana teklif edilen bu muydu? Sana baş kaldıran güçsüz isyancıların vicdanlarını, hem de kendi mutlulukları için ebediyen bağlayan, etki altında tutan üç kuvvet var: Mucize, sır ve otorite. Sen üçünü de teptin... İnsan tabiatı mucizeyi reddedebilirmi? Hayatın korkunç anlarında, iç alemin en önemli, acı problemleri karşısında sadece kalpten gelen kararlarla ayakta kalınabilir mi?... İnsanların imanını mucizeye bağlamak istemedin. Hür, açık bir inanç peşindeydin.

Markelin (Stratez Zosimanın 17 yaşında ölən böyük qardaşı) anasına dedikləri:

- Ağlama; hayat cennettir, hepimiz cennetteyiz, yalnız bunu bilmek istemiyoruz. Bilmek isteseydik hemen şimdi bütün dünya gerçek bir cennete dönerdi!

Stratez Zosimanın nəsihətləri:

İnsanın en değerli hatıraları aile ocağında geçen çocukluğuna ait hatıraları oluyor. Ailede bir parçacık sevgi ve dirlik varsa bu böyledir. Hatta insanın ruhunda iyi, değerli şeyleri bulup çıkarabilecek güç varsa, düzensiz bir aileden de değerli hatıralar kalabilir.

İnsan ne hallere girebiliyor; kendi gibi bir insanı döven bir insan!.. Cinayetten ne farkı var bunun?

Her gün, her an kendinizi kontrol edin, haliniz, durumunuz kusursuz olsun. Öfkeli bir anınızda fark etmeden bir çocuğun yanından geçerken küfretmiş olabilirsiniz. Onu görmediğiniz halde belki o sizi görmüş, temiz kalbinde çirkin haliniz yer etmiştir. Böylece, bilmeden, ruhuna, ilerde gelişmesi mümkün kötü bir tohum atmış olursunuz. Bu sadece bir çocuğun yanında kendinizi tutabilmek gücünde olmayışınızdan, kalbinizde yapıcı, olgun bir sevgiye yer vermemenizden ileri gelmiştir.

Başkasını yargılamaya hakkın olmadığını asla unutma. Çünkü suçluyu yargılayan yargıç, kendisinin de karşısında duran kadar suçlu olduğunu, o adamın işlediği suçta belki herkesten çok sorumlu bulunduğunu bilmelidir. Saçma görünmekle beraber gerçektir bu.

Zaten kurtuluş, kurtarıcının ölümünden sonra gelir. İnsanlar peygamberleri kabul etmez, onları öldürür ama mucizelerini severler, yok ettiklerini kutsallaştırırlar. Sen de toplum için çalışıyorsun, yaptıkların, yarın içindir. Hiçbir zaman mükafat bekleme. Bu dünyada en büyük mükafatı almışsın zaten: Yalnız, dürüst insanlara nasip olan manevi sevinç... Ne büyüklerden, ne kuvvetlilerden kork; akıllı, daima huzurlu ol!

Rakitinin Alyoşaya dedikləri:

Beni o yirmi beş ruble için küçümsüyorsun. Candan dostumu sattım diye. Ama ne sen İsa’sın, ne de ben Yahuda!

Andreyin (Dmitrinin arabacısı) dilindən Dmitriyə İsanın cəhənnəmdəki günahkarları sərbəst buraxdıqdan sonra dedikləri:

-Ağlama cehennem, öteki dünyadakı unvan sahipleri, devlet büyükleri, baş hakimler, zenginler hep sana gelecekler! İkinci gelişime kadar hep öyle, dopdolu olacaksın.

Alyoşanın Kolya və digər uşaqlara dedikləri:

- Kimse kendinde kusur görmek ihtiyacı duymuyor. Herkes gibi olmayın, tek başına kalmak pahasına bile olsa başkalarından ayrılın.

Alyoşanın Lizə dedikləri:

- İyi bir şeyi yok etmek ya da ateşe vermek bir çeşit ihtiyaçtır... Olur bazen... İnsanların cinayetleri sevdiği anlar olur bazen.

Şeytanın İvana dedikləri:

- Bence hiçbir şeyi yıkmamalı, sadece insanların kafasındakı Tanrı hayalini yıkmalı; işe buradan başlamalı. Anlayışı kıt körler! İnsanlık tüm olarak Tanrısızlığı kabul ederse, bu devrin aynen yerin jeolojik devirleri gibi geleceğine inancım var.

Alyoşanın İvan hakkında düşüncələri:

Gururdan doğan kararın üzüntüsüyle aşırı bir vicdan azabı!.. İnanmadığı Tanrı ve gerçekliği, hala teslim olmak istemeyen kalbini gitgide sarıyordu.

Sonda isə "Böyük İnkvizitor" ilə bağlı izləmənizi tövsiyyə etdiyim bir video yerləşdirirəm.

Yaşa, var ol Karamazov!