Kürk Mantolu Madonna - Sabahattin Ali

Rasim işsiz, beş parasız yazıq vəziyyətindədir. Təsadüfən keçmiş sinif yoldaşı Hamdi ilə rastlaşır və Hamdi ona müdir olduğu müəssisədə bir iş təklif edir. Yeni başladığı iş yerində Rasimin otaq yoldaşı tərcüməçi Raif əfəndi sakitliyi, mülayimliyi və dözümlülüyü ilə Rasimin diqqətini çəkir. Tez-tez xəstələnən Raif əfəndidən bir gün bir sənədin təcili bir tərcümə olunması tələb olunur və bu sənədi Rasim onun evinə aparmaq istəyir. Bu vəsilə ilə Rasim ilə ağzını bıçaq açmayan Raif əfəndi bir-birlərinə yaxınlaşırlar. 

Raif əfəndi evdə qohumları tərəfindən əzilən, pulu yeyilən, amma əslində heç bir işə yaramaz kimi davranılan bir ata fiqurudur. Rasim onların evlərinə getməyə başladığı daha ilk günlərdən bu vəziyyəti anlayır və Raif əfəndinin bu vəziyyətinin səbəbini anlamağa çalışır. Get-gedə xəstəliyi ağırlaşan Raif əfəndi bir gün Rasimdən otağındakı şəxsi əşyalarını gətirməsini istəyir. Rasim onun əşyalarını gətirib özünə verəndə Raif əfəndi əşyaları arasında olan qara üzlüklü gündəliyini Rasimdən yandırmasını istəyir. Rasim buna etiraz edərək dəftərin bircə gün onda qalmasını xahiş edir, çünki bu dəftərdə Raif əfəndiyə aid çoxdandır onun öyrənmək istədiyi məlumatların olduğunu hiss edir. Raif əfəndi razı olur və bundan sonra biz onun başına gələn hadisələri yavaş-yavaş öyrənirik... 

Raifi atası (sabun fabrikası işlədir) Almaniyaya sabunçuluğu yaxşı öyrənməsi üçün göndərir. Raif boş vaxtlarında mütaliyə edən, insanlara çox qarışmayan və ən yaxın dostları kitablar olan bir gəncdir. O, insanlardan uzaq gəzməsinin səbəbini "Zaten muhitimden uzak duruşumun, vahşiliğimin bir sebebi de kitaplarda tanıştığım ve benimsediğim insanları muhitimde bulamayışım değil miydi?" deyə təsvir edir. 

Rəssam olan Mariya Puderin avtoportretini bir sərgidə görən gənc Raif, bu qadına aşiq olur və hər gün sərgiyə bu rəsm əsərini - bu qadını görməyə gəlir. Bu zaman rəssam özü də sərgidə olur və onda hər gün gəlib onun avtoportretinə saatlarla baxan bu gəncə qarşı maraq yaranmağa başlayır. Nəhayət onlar tanış olurlar və macəralı günlər başlayır...

Əsərdəki bu Kürk Mantolu Madonnanın, yəni Mariya Puderin həqiqətən yaşamış biri olub-olmaması ilə bağlı bir çox fikirlər səsləndirilsə də, mən onun həqiqətən yaşadığına və Sabahattin bəylə münasibətinin olduğuna inanıram. Əksi məncə mümkün deyil...

Yazar kitabda təsvir olunan avtoportretin çöhrəsini rəssam Andreo del Sartonun "Madonna delle Arpie" əsərindəki Məryəm anaya bənzədir. Aşağıda həmin rəsm əsərini yerləşdirirəm:

Uzun bir dostluq-sevgi münasibətindən sonra bir gün Raif atasının ölüm xəbərini alır və İstanbula qayıtmalı olur. Raif İstanbula qayıdarkən Mariyaya bir söz verir: geri qayıdacağam və biz evlənəcəyik! 

İstanbula qayıtdıqdan sonra Raif atası haqqında keçirdiyi hissləri aşağıdakı təsirli sözlərlə təsvir edir:

"Gerçi babamı gerçek bir muhabbetle sevmem için de ortada bir sebep yoktu; onunla aramızda daima bir yabancılık mevcut kalmıştı ve birisi bana: "Senin baban iyi bir adam mıydı? diye sorsa, verecek cevap bulamazdım. Çünkü iyiliyi ve fenalığı hakkında bir fikir sahibi olacak kadar onu tanımıyordum. Babam benim için "insan" olarak hemen hemen hiç mevcut değildi; yalnız "Baba" dedikleri mücerret bir mevhumun insan şeklinde görünüşüydü. Akşamları kaşlarını çatarak sessiz sedasız eve giren ve ne bizi ne annemizi hitaba layık görmeyen, saçsız başlı, değirmi ve kır sakallı adamla, Havuzlu kahvede gögsünü bağrını açıp gülüşerek ayran içtiğini ve küfür savurarak tavla oynadığını gördüğüm kimse bence birbirinden tamamıyla ayrıydı... Bu ikincisinin babam olmasını ne kadar isterdim..."

"Onun boşluğunu değil, fakat yokluğunu hissedecektim."

Əsərin ana mövzusu sevgi olsa da əvvəlindən sonuna kimi türklərin "ön yargı" dediyi, bizim "mühakimə" adlandırdığımız anlayışdan bəhs olunur. Rasimin Raif haqqında, Raifin Mariya haqqında, Mariyanın Raif haqqında düşündükləri hamısı mühakimələrdən ibarətdir. Yazıçı adət etdiyimiz mühakimə etməklə bağlı fikirlərini belə təsvir edir:

"Dünyanın en basit, en zavallı, hatta en ahmak adamı bile, insanı hayretten hayrete düşürecek ne müthiş ve karışık bir ruha maliktir!.. Niçin bunu anlamaktan bu kadar kaçıyor ve insan dedikleri mahluku anlaşılması ve hakkında hüküm verilmesi en kolay şeylerden biri zann ediyoruz? Niçin ilk defa gördüğümüz bir peynirin evsafı hakkında söz söylemekten kaçtığımız halde ilk rast geldiğimiz insan hakkında son kararımızı verip gönül rahatıyla öteye geçiveriyoruz?"

Ümumiyyətlə, bu kitab mənə bir çox baxımdan çox təsir etdi. Ata-oğul münasibətləri haqqında yazdığı hissə xüsusilə çox təsirli idi. Məncə, "Kürk Mantolu Madonna" yazarın ən uğurlu və ən çox gerçək həyatdan bəhs edən əsəridir. 

Aşağıda kitabdan sevdiyim digər hissələri qeyd edirəm:

"Bu alemin tezahürlerini dışarı vermediklerine bakıp onların manen yaşamadıklarına hükmedecek yerde, en basit bir beşer tecessüsü ile, bu meçhul alemi merak etsek, belki hiç ummadığımız şeyler görmemiz, beklemediğimiz zenginliklerle karşılaşmamız mümkün olur. Fakat insanlar nedense daha ziyade ne bulacaklarını tahmin ettikleri şeyleri araştırmayı tercih ediyorlar."

"Nedense, hayatta bir müddet beraber yürüdüğümüz insanların başına bir felaket geldiğini, herhangi bir sıkıntıya düştüklerini görünce bu belaları kendi başımızdan savmış gibi ferahlık duyar ve o zavallılara, sanki bize de gelebilecek belaları kendi üstlerine çektikleri için, alaka ve merhamet gösteririz."

"İnsanlar arasındakı münasebetleri tanzim eden amiller ne kadar gülünç, ne kadar dıştan, ne kadar boş ve bilhassa asıl insanlıkla ne kadar az alakası olan şeylerdi."

"İnsanları, kendi cinslerinden biri üzerinde kudret ve selahiyyetlerini denemek kadar tatlı sarhoş eden ne vardır? Hele bunu yapmak fırsatı, birtakım ince hesaplar dolayısıyla, ancak muayyen bazı kimselere karşı kendini gösterirse."

"Seninle hiç şöyle uzun boylu konuşamadık evladım... Yazık! - dedi ve gözlerini kapadı." 

"İnsan tahammül edemeyeceğini zannettiği şeylere pek çok alışıyor ve katlanıyor. Ben de yaşayacağım... Ama nasıl yaşayacağım!.."

"Bu kadar az emekle bu kadar büyük işler başarmaya kalkan insanlara belki içerlemek icap ederdi. Fakat onların hiç kimse tarafından anlaşılmamak ve gülünç olmak gibi bir cezayı da adeta bir marazi bir zevkle ve isteyerek kabul ettiklerini düşününce acımaktan başka yapılacak iş yoktu."

"Buna rağmen artık yarım saat evvelki "ben" değildim. Binlerce kilometre uzakta, bir insan yaşamaz oluvermişti."

"Asıl mühim olan, iki insanın birbirini bulması bu derece güç olan şu dünyada, bu nadir saadete ermekti. Ötü tarafı hep teferrüattı."

"Fakat böyle olmayacağını da gayet iyi biliyordum. Hayatımızın, birtakım ehemiyyetsiz teferrüatın oyuncağı olduğunu, çünkü asıl hayatın teferrüattan ibaret bulunduğunu görüyordum. Bizim mantığımızla hayatın mantığı asla birbirine uymuyordu."

Məndən sizə kiçik bir məsləhət: mühakimə edərkən bir daha diqqətlə düşünün...